Siteme Hoşgeldiniz

Orman Endüstri Isletmelerinde Insan Saglıgını Etkileyen Fiziksel Çevre Faktörleri Önder BARLI K.T.Ü. Orman Fak., Orman Endüstri Müh. Böl., Orman End. Mak. ve Isletme A.B.D, Trabzon-TÜRKIYE Gelis Tarihi: 27.09.1996 Tr. J. of Agriculture and Forestry 22 (1998) 521–524 © TÜBITAK 521 Özet: Bu çalısmada Karadeniz Bölgesinde odun isleyen dört isletme ve buralarda çalısan 87 kisi üzerinde yapılan bir incelemeden alınan insan saglıgını etkileyen fiziksel çevre faktörleri ile ilgili birtakım veriler yer almaktadır. Bununla beraber gerek Türkiye’de gerekse diger bazı ülkelerde odun isleyen endüstrilerde bu maksatla yapılmıs çalısmaların sonuçlarına da yer verilmistir. Yapılan tüm çalısmaların ortak noktası, bu isletmelerde basta zararlı toz, gaz, buharlar, gürültü ve ortamdaki iklim sartları olmak üzere birtakım problemlerin yasandıgıdır. Türkiye’de ise bu sorunların daha büyük boyutlarda oldugu da bir gerçektir. Çalısmamızda bütün bunlar göz önüne alınarak ülkemizdeki söz konusu endüstri için bazı öneriler sunulmustur. Physical Environment Factors That Influence Human Health in Forest Product Industry Abstract: In this study, some informations connected with physical environmental factors are given in Blacksea Region in Turkey. In addition, the results of some data obtained from environmental factors are given in woodworking industry in Turkey and other countries. The common point of all them studies, primarily, are noise, atmosferic conditions of workplace, dust, gas, steam. However, there are different kinds of problems in woodworking indusry. It is reality, that there are also the same kind of problems in this subject in Turkey. This study contains some suggestions about the woodworking industry in Turkey. Metodoloji Bu çalısmada odun hammaddesi isleyen dört isletmede denetim listesi, anket, gözlem ve dogrudan görüsme yöntemleri kullanılarak elde edilen verilerle beraber, yine aynı paralelde yapılmıs diger arastırma sonuçları bir karsılastırmalı kompost olusturularak verilmektedir. Söz konusu isletmeler Orüs Ardesen Kereste ve Parke Fabrikası, Orüs Arhavi Çimentolu Yongalevha Fabrikası, Orüs Borçka Kereste Fabrikası ve Giresun Köykobir Yongalevha Fabrikasıdır. Anket ve denetim listesiyle elede edilen veriler “Statgraf” programından yararlanılarak yorumlanmıstır. Buna göre istatistiksel degerlendirmelerde aritmetik ortalama, medyan, çapraz tablo, frekans dagılımları gibi islemlerden yararlanılmıstır. Giris Bir sistem olarak kabul edilen isletmenin iç ve dıs çevrede etkiledigi ve aynı zamanda etkilendigi bir çok faktörden bahsedilebilir. Isletmeyi ve isletmenin faaliyetlerini bu faktörlerden soyutlayarak ele almak olanaksızdır. Genel anlamı ile çevre; bireyin, örgütün ya da toplumun yasamını etkileyen kültürel, toplumsal, ekonomik ve fiziki faktörlerin toplamıdır. Isletmenin ekonomik faaliyetleri kapalı bir süreç içinde degil, faaliyetlerin kosullandıran ve belirli ölçüde de kendisi tarafından seklilendirilmis bulunan ekonomik, sosyal ve teknolojik bir çevre içinde cereyan eder (1,2). Söz konusu faktörlerden biri de konu itibarıyla genel olarak; aydınlatma, gürültü, titresim, hava sartları, toz, gaz ve buharları kapsayan fiziksel çevre faktörleridir (1,2). Bu çalısmada fiziksel çevre faktörleri bakımından hem arastırmamızın yapılmıs oldugu isletmelerden elde edilen bulgulara hem de Türkiye ve diger bazı ülkelerde yapılmıs olan birtakım arastırma sonuçlarına yer verilmistir. Yine bu çalısma ile söz konusu sektörde yasanan birtakım problemler dile getirilerek belli baslı bazı çözüm önerileri de ortaya konulmustur. Bulgular ve Yorumlar Aydınlatma faktörü Orman endüstri sektöründe en az problem belki de aydınlatma bakımındandır. Diger isletmelerde oldugu gibi genel olarak bu sektörde de yapay, dogal ve özel aydınlatma sekilleri görülmektedir (3,4). Genel çalısma yerleri için 100-200 lüks’lük bir aydınlatma yeterli Orman Endüstri Isletmelerinde Insan Saglıgını Etkileyen Fiziksel Çevre Faktörleri olurken bileme, kaynak, kaltie kontrol gibi birtakım özel bölümlerde 500-700 lüks civarında bir aydınlatmaya ihtiyaç duyulmaktadır (3). Odun tozunun yogun oldugu kısımlarda aydınlatma kaynaklarının kirlenerek ısıgın azalması önemli bir sorundur. Gelen ısıgın azalmasını önlemek için periyodik temizlik islemlerinin aksatılmaması gerekir. Bundan baska özellikle hareketli kısımları bulunan makinalarla çalısılması durumunda stroboskobik etki nedeniyle is kazalarının olmaması için ısık titremelerine de dikkat edilmeli ve gereken önlemler alınmalıdır (3,4,5). Gürültü ve titresim faktörleri Mobilya, kereste, lifli ve tabakalı agaç malzeme ve kagıt endüstrisi de dahil olmak üzere bütün orman endüstri sektöründe en çok problem doguran faktörlerden biri gürültüdür. Ülkemizde yapılan arastırmalara göre söz konusu sektörde faaliyet gösteren fabrikalarda özellikle belirli islem noktalarında 85dB ve daha yukarısı gibi insana zarar veren ve rahatsız eden bir gürültü esiginin mevcut oldugu görülmektedir (3,6,7). Örnegin arastırmamızın yapıldıgı fabrikalarda gürültüye baglı olarak isgörenlerde rastlanılan sikayet ve rahatsızlıklardan bazıları Tablo 1’de yer almaktadır. Tablo 1. Gürültüye Baglı Olarak Çalısanlarda Karsılasılan Bazı Rahatsızlıklar Rahatsızlık Toplam Rastlanma Oranı (%) Alçak sesleri isitememe 47 Sinirlilik 41 Kulak çınlaması 33 Bas agrısı 40 Yine aynı arastırmada rahatsızlık sayısı ve sikayet yogunlugunun çalısılan yıl sayısıyla dogrusal bir iliski içerisinde oldugu görülmektedir (3). Genel olarak gürültüye karsı alınabilecek önlemler; yalıtım, gürültüye kaynagında müdahale, gürültünün emilmesi ve sönümleme, koruyucu kullanma ve organizasyonel önlemler seklinde degisik kaynaklarda belirtilmektedir. Ancak yapılan arastırmalarda Türkiye’de orman endüstri sektöründe bu önlemlerin yeterince uygulanmadıgı görülmektedir (3,6). Bunun baslıca nedenleri ise söyle sıralanabilir (3,6,7,8): - Isgörenin makina ile iletisim kurmakta güçlük çektigini iddia ederek koruyucu kullanmaması - Gerek koruyucuların antropometrik ölçülere uygun olmamasından gerekse diger nedenlerden ötürü isgörenin koruyucudan rahatsız olması ve alısamaması - Teknik ve psikolojik egitim eksikligi - Sermaye yetersizliginden dolayı teknolojiyi yenileme ve gürültüye karsı gerekli önlemleri almanın zor olması - Bu tür konulara yeterince önem verilmemesi Diger bir rahatsız edici fiziksel çevre faktörü de titresimdir. Ancak orman endüstri isletmelerine yönelik yapılan arastırmalarda bu konuda münferit birkaç olay dısında her hangi bir sikayet ve vakaya rastlanmamıstır (3,6). Hava Sartları Literatürde hava sartları genel olarak; nem, sıcaklık, hava hareketi ve taze hava ihtiyacı seklinde üç kısma ayrılarak incelenmektedir. Ülkemizde orman endüstri sektöründe, özellikle kereste fabrikalarında isgörenlerin yarı açık ve açık ortamlarda çalıstıgı ve dolayısıyla dıs atmosfer sartlarından direk etkilendikleri görülmektedir (3,6). Lifli ve tabakalı levha üretiminin yapıldıgı yerlerde, mobilya fabrikalarında ve kagıt fabrikalarında ise çogunlukla kapalı ortam mevcut oldugundan söz konusu faktörleri düzenlemek daha kolay olmaktadır. Ancak bu tür çalısma yerlerinin kapalı mekan olması ve havalandırma olanaklarının da yeterli olmaması durumunda yaz aylarında birtakım sorunlar dogabilmektedir (3). Özellikle nem’in fazla oldugu yörelerde sıcak ve sogugun etkisi daha fazla olmaktadır. Bu durumda yaz aylarında cilt’te yapıskanlık hissi, asırı tuz kaybı, burun ve bogazda tıkanma vb., kısın ise soguk algınlıkları, romatizmal hastalıklar vb. sikayetlerle karsılasılmaktadır (3). Zararlı Gaz, Toz ve Sıvılar Odun isleyen endüstrilerde tozun büyük problemler dogurdugu çesitli arastırmalarda vurgulanmaktadır. Özellikle Mese ve Kayın tozlarının kansere neden oldukları belirtilmektedir (9,10,11,12). Yine Hus, Kızılagaç ve Kavak tozlarının dermatitis ve kansere neden olabildikleri belirlenmistir (9,13). Bu konuda degisik agaç türleri üzerinde yapılmıs birçok arastırma bulunmaktadır. Agaç türüne, yetisme yerine, insanın yapısına ve hatta kullanılan odunun agaçtan alındıgı bölgeye baglı olarak farklı sekillerdeki olumsuz etkilenmelerden bahsedilmektedir (13). Bütün bunların yanında bilinen bir kaide; küçük çaplı ince odun tozlarının ortam havasında bulunmalarının saglık açısından daha çok risk içerdigidir (13). Yapılan diger bir arastırmada da odun tozları, 522 Ö. BARLI lakeler ve verniklerin alerji ile iliskisi incelenmistir. Sonuçta Obeche, Quercus, Fagus sylvatica, Aucoumea klaineana, Chlorophora excelsa ve Abies spp. türlerinin en sık alerjiye kaynak teskil ettikleri 157 çalısan üzerinde yapılan arastırma ile belirlenmistir. Ayrıca lake ve verniklerle çalısanlarda da alerji problemlerine rastlanılmıstır (7,11,14). Türkiye’de kereste, mobilya, yongalevha, tabakalı agaç malzeme, liflevha gibi odun isleyen fabrikalarda isgörenlerin gaz, buhar ve odun tozuna yogun bir sekilde maruz kaldıkları görülmektedir (3,6). Kereste ve parke fabrikalarında; yan alma, bas kesme, serit gibi noktalarda çalısanların diger bölümlerde çalısanlara göre daha fazla toz etkisinden sikayetçi oldukları görülmektedir (3). Levha üretiminde de; tutkal hazırlama, zımpara ve kurutucu gibi yerlerde çalısanlarda gaz ve buhar etkisinde kalma daha yogun olmaktadır (3). Ayrıca emprenye endüstrisinde kullanılan odun koruyucu maddelerin de çesitli zararlı etkilerinin oldugu bilinmektedir (15). 1993 Yılında Türkiye’de Karadeniz Bölgesin’de odun isyelen 4 isletmede çalısan 87 kisi üzerinde yapılan incelemede zararlı gaz ve tozların etkisinden dolayı asagıdaki sikayetlere rastlanılmıstır (3). Tablo 2. Zararlı Gaz ve Tozların Etkisiyle Çalısanlarda Karsılasılan Bazı Rahatsızlıklar Rahatsızlık Toplam Rastlanma Oranı (%) Bogaz gıcıklanması 27 Nefes darlıgı 19 Agız kurulugu 26 Öksürük 19 Mide bulantısı 15 Bas dönmesi 27 Alman standartlarına göre 1.1.1988 tarihinden itibaren ortamdaki bütün odun tozları için TRK degerleri eski tesisler için 5 mg/m3, yeni tesisler için ise 2 mg/m3 olarak kabul edilmistir. Bu sınırlar degisik ülkelerde agaç türlerine de baglı oralak genellikle 1-10 mg/m3 arasında belirlenmistir. Yine Alman standartlarına göre yongalevha fabrikalarında ortamda gaz veya buhar halindeki organik maddelerin (formaldehit, fenol, izosiyanat) miktarı bir metreküpte 0.12 mg’ı geçmemelidir (10,14). Ülkemizde sözkonusu sektörde çesitili önlemeler alınmıs olmasına ragmen yapılan arastırma ve gözlemlere göre gerek teknolojinin eskiliginden gerekse konunun ciddiyetini kavrayamamadan dolayı karsılasılan problemler diger gelismis ülkelere oranla daha büyük boyutlardadır. Sonuç ve Öneriler Ülkemizde ve dünyada orman endüstri sektörüne dahil edebilecegimiz kagıt, yongalevha, liflevha, mobilya, tabakalı agaç malzeme, emprenye, kereste, parke ve diger ilgili faaliyet alanlarında çalısanların saglıgını etkileyen bazı faktörler bulunmaktadır. Diger ülkelerle bir karsılastırma yapıldıgında bu faktörlerin Türkiye’de daha fazla etkili oldukları görülmektedir. Örnegin 4 isletmeyi içeren arastırmamızda kullanılan denetim listesinin sonucuna göre isletmelerin yüz üzerinden aldıkları puanlar asagıdaki gibidir (3). Tablo 3. Denetim Listesine göre fiziksel Çevre Faktörleri Bakımından Isletmelerin Ortalama Genel Puanları (100 üzerinden) Fiziksel Çevre Faktörü Isletmenin Puanı (100 üzerinden) Aydınlatma 80 Gürültü ve Titresim 46 Hava sartları 45 Zararlı maddeler 65 Sözkonusu faktörler ile ilgili olarak gerek Türkiye’de gerekse diger ülkelerde bir takım arastırmalar, tespitler, çözüm önerileri ve kanuni düzenlemeler yapılmaktadır (16). Sonuç olarak diger ülkelerdeki arastırmaları ve uygulamaları göz önüne alarak, daha çok problemin yasandıgı lükemizdeki orman endüstri sektörü için söz konusu faktörler açısından asagıdaki öneriler sıralanabilir: 1- Genel olarak saglık ve güvenlikle ilgili konular da dahil olmak üzere isgörenlerin egitimine büyük önem verilmeli ve bu isletme kültürünün bir parçası haline getirilmelidir. 2- Gerekli kanuni düzenlemeler yapılmalıdır. 3- Bu konuda üniversite endüstri isbirligine gidilmeli meslek kurulusları, sendikalar ve sanayi kurulusları üniversitelerdeki arastırma projelerini tesvik etmeli ve desteklemelidir. 4- Isyerlerinde alınan önlemlere uyulmalı ve sıkı kontrolü saglanmalıdır. 5- Zamanında teknoloji yenilemeye gidilmelidir. 6- Eskiyen parçalar degistirilmeli ya da bakımları yapılmalıdır. 523 Orman Endüstri Isletmelerinde Insan Saglıgını Etkileyen Fiziksel Çevre Faktörleri 7- Çevre faktörleri açısından kontrol altında tutulabilen bir ortam olusturabilmek için özellikle kereste fabrikaları olmak üzere kapalı mekanlar kurmaya çalısılmalıdır. 8- Dogal aydınlatmayı saglayacak ve havalandırmaya yardımcı olacak yan pencerelerin olmasına ve bunların temizliginie dikkat edilmelidir. 9- Isletmelerde ergonomi’nin ilkelerine göre düzenlemeler yapılmalıdır. 10- Gerekli sosyo-teknik müdahaleleri uygulayarak isletmede teknik ve sosyal denge kurulmalıdır. 524 Kaynaklar 1. Erkan, N., Çalısma Hayatında Fizyolojik Stresler ve Ergonomi, II. Ulusal Ergonomi Kongresi, Ankara, 28, 1989. 2. Ilıcak, S., Çevre-Isyeri Kosulları ve Ergonomik Yaklasımlar, I. Ulusal Ergonomi Kongresi, Ankara, 134, 1988. 3. Edi, Ö., Isletmelerde Verimli ve Etkin Çalısmayı Etkileyen Fiziksel Çevre Faktörleri, Dört Isletmede Ulgulama, Yayınlanmamıs Yüksek Lisans Tezi, I.Ü. Isletme Fak., Istanbul, 107, 1993. 4. Tan, U., Isgücü Verimliligini Etkileyen Çevresel Faktörler, Yayınlanmamıs Yüksek Lisans Tezi, I.T.Ü Endüstri Müh., Istanbul, 87, 1987. 5. Erkan, N., Ergonomi, M.P.M., Yayın No:373, Ankara, 275, 1988. 6. Engür, M.O., Isgücü Verimliligi ve Ergonomi Üzerine Arastırmalar, Yayınlanmıs Yüksek Lisans Tezi, I.Ü. Orman Fak., Istanbul, 134, 1990. 7. Muluk, Z. Güray, A. Baykan, I., Ankara Mobilyacılar Sitesi Orta Ölçekli Atölyelerde Gürültü Etkilerinin Incelenmesi, I. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi, Trabzon, 8, 1995. 8. Yıldırım, M., Is Etüdü ve Planlaması, I.Ü. Orman Fak., Yayın No: 402, Istanbul, 168, 1989. 9. Nimz, H.H., Probleme, Kenntnisse und Hoffnunugen zum Thema, Holzstaub. Holz Als Roh-Und Werkstoff 46, 117-121, 1988. 10. Noak, D.,. Zur Frage einer krebsefrengenden Wirkung von Holzstaub und daraus resultirende Auswirkungen für die Spanplatten Industrie, FESYP Tech. Conf., Münih, GERMANY, 78, 1987. 11. Kersten, W. Wahl, P. Von, G., llergic Dseases of teh Respiratory Tract in the Woodworking Industry, Allergologie 17(2): 55-60, 1994. 12. Leclerc, A. Martines, M. Gerin, M. Luce, D. Burugere, J., Sinonasal Cancer and Wood Dust Exposure: Results From a Case- Control study, American Journal of Epidemiology 140 (4), 340- 349, 1994. 13. Bozkurt, A.Y. Bozkurt, T., Agaç Isleyen Endüstrilede Saglık Sorunları, I.Ü. Orman Fakültesi Dergisi 29, 60-67, 1979. 14. Lange, W. Kubel, H. und WeiBmann, G., Untersuchungen zur Cancerogenitat von Holzstaub, Holz Als Roh-Und Werkstoff 46, 215-220, 1988. 15. Kurtoglu, A., Kimyasal Odun Koruma Maddelerinin Çevre Saglıgına Etkileri, agaç Malzemenin Korunması Semineri, Ankara, 196, 1984. 16. Boland, R.A., The Imlications Of The New Health and Safety Legislation to the Woodworking Sector, Journal of teh Institute of Wood Science 13 (2), 398-403 1993.